een onderzoek naar particulier geven aan individuele makers

Leve het
Geven

Leve het Geven onderzoekt hoe creatieve professionals optimaal kunnen profiteren van de bloeiende culturele filantropie in Nederland. Was het ondersteunen van individuele kunstenaars en creatieven vroeger de normaalste zaak van de wereld, tegenwoordig lijken vooral culturele instellingen particuliere giften te ontvangen. Maatregelen vanuit de overheid om geven te stimuleren zijn met name relevant voor rechtspersonen (instellingen en organisaties) en niet voor de zelfstandige creatieve professional. Hoe heeft het zover kunnen komen? En kunnen we de particuliere donateur en maker weer dichter bij elkaar brengen?

In 2020 onderzoeken Stichting voordekunst en Van Dooren Advies in opdracht van Platform ACCT de mogelijkheden. Dit resulteert in een conferentie, een onderzoeksrapport en één of enkele concrete instrumenten om geven aan makers te stimuleren.

“In dit onderzoek gaan we in gesprek met makers, donateurs en andere stakeholders om tot een breed gedragen en praktisch voorstel te komen om particulier geven te stimuleren.”

Roy Cremers oprichter voordekunst

“Geven aan kunstenaars is waardevol en van alle tijden, maar complexer dan je denkt. Mecenaat is een spel van geven en nemen dat zijn eigen rituelen, ideaalbeelden, taboes en gevoeligheden kent. Meer inzicht daarin is cruciaal om makers én gevers de komende jaren vooruit te helpen.”

Helleke van den Braber hoogleraar Mecenaatstudies Universiteit Utrecht

© Tijl Akkermans
“Platform ACCT werkt aan een stevige, duurzame arbeidsmarkt voor de culturele en creatieve sector, onder meer door het verdienvermogen van de sector te versterken. Daarin past het onderzoek naar particulier geven dat Stichting voordekunst samen met anderen en als onderdeel van onze Arbeidsmarktagenda uitvoert”

Erik Akkermans interim voorzitter Platform ACCT

Over het onderzoek

Als onderdeel van de Arbeidsmarkt Culturele en Creatieve Toekomst (Platform ACCT) voert Stichting voordekunst samen met Van Dooren Advies in 2020 een onderzoek uit naar hoe het particulier geven aan creatieve professionals (makers, kunstenaars) gestimuleerd kan worden. Deze verkenning moet uitwijzen of en hoe de geefmarkt voor deze doelgroep vergroot kan worden. Het onderzoek heeft als doel om een instrumentarium (één of enkele manieren) te ontwikkelen om geven aan individuele makers te stimuleren.

Uitstel in verband met COVID-19
Oorspronkelijk stond de conferentie eind mei 2020 gepland en de oplevering van het onderzoek in de zomer. In verband met de maatregelen rond COVID-19 worden zowel de conferentie als de oplevering van het onderzoek verplaatst.

Update onderzoek

Route 1 Zichtbaarheid

BEWUSTZIJN VAN MOGELIJKHEDEN CREËREN

Knelpunten

  • Donateurs zijn niet goed op de hoogte van geefmogelijkheden 
  • Mismatch vraag en aanbod
  • Makers weten niet alle kansen rondom geven te benutten

Kansen

  • Landelijke campagne door meerdere partijen uit de sector voorbeelden, video’s gesprekken maker & donateur, guerrilla acties
  • Online Cultuurgeefwijzer, Als onderdeel van Culturele Financieringswijzer
  • Ontmoetingsbijeenkomsten makers en donateurs

Wat willen we nog te weten komen?

  • (Hoe) kunnen ontmoetingsbijeenkomsten effectief zijn in de Nederlandse geefcultuur?

Route 2 De Geefrelatie

RELATIE STARTEN, VERSTERKEN EN BEHOUDEN

Knelpunten

  • Makers willen structurele ondersteuning; geefbehoeften van donateurs verschillen. Voorwaarde donateurs: relatie
  • Wantrouwen beide partijen: kennis over elkaars behoeften ontbreekt
  • Makers missen vaardigheden om relatie met donateur te onderhouden

Kansen

  • Doorontwikkeling(en) huidige platformen voor makers-abonnement met digitale relatiebeheertool & begeleiding
  • Relatiebeheertraining, kennisdeling over mecenaat
  • Sjabloon ‘richtlijnen’ mecenaat

Wat willen we nog te weten komen?

  • Behoefte hulpmiddelen om geefrelatie vorm te geven en te onderhouden?

Route 3 Matchfunding

DREMPELS WEGNEMEN EN GIFTEN STIMULEREN

Knelpunten

  • Met een voorwaardelijke bijdrage beloont de overheid het verdienen van eigen geld
  • Huidige matchfunding communicatie benut kans voor stimuleren (hogere) gift niet
  • Makers kunnen geen aanspraak maken op Culturele ANBI-status

Kansen

  • Matchfunding vanuit overheden bij crowdfunding
  • Verbetering communicatie richting donateurs & ‘verdubbelaar’ formulering
  • Volume matchfunding groeit als het platform in bezit is van een ANBI-status

Wat willen we nog te weten komen?

  • Meest effectieve matchfunding communicatie naar donateurs in relatie met de landelijke campagne
  • Kansen relatie maker & matchfundingpartij?

Doe mee!

Heb jij ideeën over het stimuleren van particulier geven aan makers? Wil je deze met ons delen? Graag! 

We zijn op zoek naar interessante ideeën over en innovatieve voorbeelden van geven aan individuele makers. Meer geven aan kunstenaars, hoe zie jij dat voor je? Of waar gebeurt dit op een goede manier? Stuur voor tips, advies of vragen een mailtje naar Lisanne Brouwer: lisanne@voordekunst.nl.

Op de hoogte blijven?

Nieuws

Vanwege de maatregelen rond de bestrijding van het coronavirus heeft het onderzoek wat vertraging opgelopen en is de conferentie uitgesteld. Juist in deze tijd hebben makers steun extra hard nodig.
De volgende initiatieven spelen daarop in.

De harde cijfers zijn binnen: tussen 6 juli en 4 september was het gemiddeld opgegeven omzetverlies in de culturele sector 62 procent. Verschillende ophaalacties en tegemoetkomingsregelingen – als de NOW (Noodmaatregel Overbrugging Werkgelegenheid) van de UVW, de TOZO voor zelfstandigen en de extra €482 miljoen aan steunmaatregelen van de overheid – zijn broodnodig, maar houden particulieren op afstand. Mensen hebben nog steeds het gevoel dat de overheid volledig verantwoordelijk is, maar dat is al lang niet meer het geval. ‘Hoe vertel je mensen dat cultuur een goed doel is, net als kankerbestrijding of natuurbehoud?’, stelde De Volkskrant. De donatieknop verscheen op menig platform, maar directeur van voordekunst Kristel Casander waarschuwt voor de gevolgen van deze ‘onschuldige’ knop: “Donateurs werven kost tijd. Je moet duidelijk maken waar je geld voor nodig hebt, en hoeveel. Transparant zijn. Zo’n donatieknop zonder uitleg kan juist tegen je werken.” De crowdfundcampagne van het HEM en de print verkoopcampagne van Pictures for Purpose zijn daarentegen voorbeelden met een duidelijke strategie, hierdoor kunnen zij (nog even) blijven bestaan en kunstenaars ondersteunen. Het Financieel Dagblad onderschrijft ook het belang van de mecenas: “de mecenas is hard nodig in een tijd waarin kabinet Rutte de broekriem aantrekt. Over smaak valt te twisten, over het belang van kunst in de maatschappij niet.” Maar, zoals Jolien Schuerveld, directeur van het Concertgebouw Fonds, terecht constateert, voor cultuur ontbreekt nog steeds een breed georganiseerd draagvlak. Leve het Geven schept meer duidelijkheid over de mogelijkheden van particulier geven aan makers. Daarmee hopen wij bij te dragen aan het vergroten van het draagvlak voor de culturele sector.

Zeven op de tien mensen vinden het heel erg als er door de coronacrisis culturele initiatieven en gezelschappen failliet gaan, blijkt uit een opinieonderzoek van het Prins Bernhard Cultuurfonds. Maar tot nu toe heeft slechts 10% extra gedoneerd om musea, theater- en muziekgezelschappen te steunen. Met de fondsverwervende campagne ‘Houd Cultuur Levend’ hoopt het PBCF de bevolking ervan te overtuigen zelf te schenken om de boel overeind te houden. Dat lijkt dit najaar een van de grootste opdrachten voor de kunstsector. Toch zijn er ook positieve cijfers op gebied van particulier geven. 18,5% van de respondenten geeft aan de sector te steunen met een eenmalige gift/donatie en 17,8% zou dit nog graag willen doen. 9,3% doneert daarnaast nu structureel en 6,4% geeft aan dit nog te willen doen. Van degenen die de culturele sector financieel (willen) steunen, geeft een zesde aan dat de fiscale aftrek van invloed is op de hoogte van de gift. Hoewel er geen verschil wordt gemaakt tussen geven aan culturele instellingen en geven aan creatieve professionals zijn dit vrij hoopvolle cijfers voor de verdere stimulering van particulier geven. Maar aan de echte mentaliteitsverandering – waarbij de bevolking verantwoordelijkheid neemt voor het voortbestaan van haar culturele sector – moet nog hard worden gewerkt.

Nederland is een vrijgevig land. Volgens het doorlopende onderzoek van het Centrum voor Filantropische Studies aan de VU, Geven in Nederland, gaven huishoudens, bedrijven, kansspelen, fondsen en nalatenschappen in 2018 samen maar liefst 5.7 miljard euro aan goede doelen. 43% daarvan, € 2.421 miljoen, kwam rechtstreeks bij huishoudens vandaan, en 8% (€ 433 miljoen) werd door fondsen (uit opbrengst vermogen) geschonken. Maar welk aandeel heeft cultuur in dit plaatje? Van alle giften in 2018 ging een ruime 5% (€ 309 miljoen) naar cultuur. Particulieren gaven € 78 miljoen en fondsen € 16 miljoen. Dat zou optellen tot een totaal van € 94 miljoen particuliere giften aan kunst en cultuur in 2018. Ook crowdfunding kwam aan bod: 10% van de huishoudens in Nederland geeft wel eens aan crowdfunding. Bij goed relatiebeheer en bij mogelijkheid tot matchfunding zijn donateurs eerder geneigd te geven. Helaas maakt Geven in Nederland geen onderscheid tussen verschillende typen ontvangers (individuele makers versus culturele instellingen) binnen de sector kunst en cultuur.

Zullen de kunsten na de coronacrisis meer lokaal geworteld zijn?”, vroeg Alex Burghoorn zich af in De Volkskrant. Midden maart zocht de museumsector massaal naar online opties en oplossingen, zodat de museumbezoeker nog altijd ‘naar het museum’ kon. Waar veel musea zich daarmee richten op het publiek, zochten Het Stedelijk Museum Schiedam & De Lakenhal voornamelijk naar mogelijkheden om kunstenaars en collectieven direct te steunen. Directeur van De Lakenhal Meta Knol vertelde in het NRC dat “iedereen die het zich kan veroorloven, nu kunst moeten kopen”. De Lakenhal koos er ook daarom voor om twaalf kunstenaars van collectief ROEM de vrije hand te geven met €12.000. Stedelijk Museum Schiedam heeft met dank aan De Groot Fonds en het Fonds Schiedam zo’n €17.500 beschikbaar gesteld voor individuele kunstenaars om troostkunst te maken. De musea zijn hard getroffen, maar de kunstenaars wellicht nog veel harder. Het dicht bij huis zoeken van samenwerkingen in de culturele sector kan daarom bijdragen aan een vitale sector. “Voordeel van zo’n diepere verankering in het lokale of nationale speelveld kan zijn dat de band met de buurt groei, wat ook financieel voordeel kan opleveren”, schrijft Burghoorn. Het steunen van kunstenaars door musea kan daarmee wellicht ook het particulier mecenaat bevorderen. De kunstenaar aan de achterban van een museum koppelen lijkt daarmee niet meer op belangenverstrengeling, maar op een optimale samenwerking.

Burgerinitiatief ‘Doe Mee Met je AOW’ en sprekers bij online ketendemonstratie Cultuur in Actie! riepen beiden op om te doneren bij het Prins Bernhard Cultuurfonds. Zowel AOW’ers als (vrij) welvarende werkenden in de culturele sector zorgen er op deze manier voor dat het geld van deze acties “terecht komt waar het nu het hardst nodig is: bij culturele makers die geen langdurige subsidie krijgen”. Op deze manier vindt zowel geld buiten als binnen de sector haar nieuwe bestemming. Uiteindelijk is er €1.098.998,23 opgehaald, waarbij minister Van Engelshoven dit bedrag heeft verdubbeld. Individuele makers konden hier via het Cultuurmakersfonds in aanmerking voor komen met de voorwaarde dat of hun werk is aangesloten bij een stichting of dat zij deel uitmaken van een collectief (def. “minimaal drie makers die werkzaam zijn in dezelfde of verschillende kunstdiscipline(s)”). Bedenk als gever altijd goed waar je geld naartoe gaat: een fantastisch initiatief, maar veel (nieuwe) individuele kunstenaars zijn bij dit steunfonds wellicht buiten de boot gevallen. 

Popmecenaat: hoe richt je dat in? Spotify introduceerde een donatieknop, waarvan een deel naar het Noodfonds Muziek gaat – een gift aan de zwaarst getroffen rechthebbenden van Buma/Stemra en Senaen een deel rechtstreeks naar de artiest wiens muziek je graag draait. Maar Rocco Hueting, toetsenist van rockband De Staat, en hoogleraar Helleke van den Braber beargumenteren in De Volkskrant dat dit geen duurzame oplossing is: ‘Mecenaat in de pop kan bloeien als het wederkerig van aard is, gericht op uitwisseling’. Hoe moet het dan wel? ‘Geefkringen op maat, door bands zélf ontwikkeld, passend bij wie ze zijn’. Daarvoor moeten echter wel eerst enkele taboes doorbroken worden, stelt ook 3voor12: trotse artiesten blijven twijfelen over doneren en crowdfunding, zelfs nu.

In samenwerking met online partner Digital Natives heeft voordekunst in april een nieuw soort campagne ontwikkeld: actiecampagnes. Niet alleen makers, maar ook culturele instellingen (zoals De Culturele Agenda) proberen misgelopen inkomsten te compenseren met een actiecampagne. In een maand tijd is er €30.000 gedoneerd door verschillende gevers aan verschillende makers. De verdeling tussen (individuele) makers en culturele instellingen is daarbij vrijwel gelijk, beide zo’n 50%. Het is opvallend dat slechts 17,5% van de donateurs voor een tegenprestatie doneert. Donateurs zijn zeer vrijgevig blijkt, zeker nu. Maar wellicht kunnen de donaties nog beter afgestemd worden op de donateur, zodat de donatie nog meer betekenis krijgt en daarmee de relatie tussen donateur en maker/instelling wordt bevorderd.

Bij ‘cultuuroptimist’ We Are Public is het ‘normaalgesproken’ mogelijk om voor €18 per maand iedere dag een selectie van concerten, voorstellingen, films en exposities te bekijken. Deze periodieke donatie wordt nu omgezet via het In Art We Trust Fund naar een gift aan “met name onafhankelijke makers, die hard geraakt worden door de huidige maatregelen”. Samen met hun leden en partners, verdelen curatoren van We Are Public elke maand ongeveer €30.000 onder 15 van deze makers. De verdeling gebeurt op basis van leden likes. Als lid heb je directe financiële invloed op de maker en daarmee op het werk dat na het corona-tijdperk weer te zien is. In andere woorden: de crowd bepaalt. 

De extra ondersteuning die de minister van OCW op 15 april heeft toegezegd biedt perspectief voor de grote culturele instellingen. Helaas is hiermee niet de gehele sector gedekt: de amateurkunst, vrije producenten, talrijke zzp’ers en organisaties die worden gedragen door vrijwilligers hebben het zwaar. Het Prins Bernhard Cultuurfonds komt daarom met een update en oproep: houd cultuur levend, juist nu! Het cultuurfonds kent zo coulante regelingen voor al toegezegde bijdragen en nieuwe regelingen voor makers (Horizon voor theater, dans en film). Daarnaast ligt er een focus bij het ondersteunen van initiatieven die nieuwe werkvormen bieden voor de tijd van en ná Corona (Cultuurmakersfonds voor professionele makers zonder meerjarige subsidie). Als laatste zal het Cultuurfonds “schenkers met een warm hart voor kunst en cultuur stimuleren te geven, omdat hun gift meer dan ooit van grote betekenis en waarde kan zijn”. Het mecenaat wordt daarmee verder aangewakkerd. Hopelijk weet dit geld de weg te vinden buiten de grote culturele instellingen.